Беташар деген не: дәстүр мәні мен өткізу тәртібі

Қазақ үйлену тойының ең әсерлі, ең күтілетін сәттерінің бірі – беташар. Жас келін бетін жапқан желегімен ортаға шығып, домбыраның үні астында жаңа әулетке тәжім етеді. Бұл сәтте той залы да тына қалады. Бірақ беташардың мәні тек әдемі рәсімде ғана емес. Бұл мақалада беташардың не екенін, оның терең мағынасын және қазіргі тойда қалай дұрыс өткізу керектігін толық түсіндіреміз.

Беташар – келінді күйеу жақтың туған-туыстарымен таныстыру рәсімі. Сөздің өзі «бет» және «ашу» сөздерінен құралған: келіннің беті жабық күйде әкелініп, рәсім соңында ашылады.

Ата-бабаларымыз келінді ұзатып әкелгенде, ол жаңа әулетке бөтен адам ретінде кіреді деп есептемеген. Беташар арқылы келін отбасының толық мүшесі болып қабылданады, ал туыстар оны өз баласындай бауырына басады. Сондықтан бұл рәсім – жай ғана көңіл көтеру емес, жаңа отбасының іргетасын қалайтын маңызды дәстүр.

Беташар ғасырлар бойы қазақ даласында жалғасып келе жатқан салт. Бұрын ол келін күйеу ауылына жеткен соң, ауыл адамдары жиналған кезде өткізілетін. Бүгінде көбіне үйлену тойының басты бөлігіне айналды.

Беташардың бірнеше маңызды мағынасы бар:

Осы тұрғыдан алғанда, беташар – ұрпақтан ұрпаққа берілетін тәрбие мектебі деуге болады.

Беташарды кім өткізеді?

Беташарды дәстүр бойынша беташаршы – домбырамен жыр айтатын ақын, жыршы немесе халық әншісі өткізеді. Беташаршы суырыпсалма қабілеті бар, сөзге шешен, салт-дәстүрді жақсы білетін адам болуы керек. Ол әр туыстың есімін атап, оған лайықты әзіл-қалжыңмен немесе құрметпен сөз арнайды.

Қазіргі тойларда беташарды көбіне тойдың асабасы немесе арнайы шақырылған жыршы жүргізеді. Беташаршыны алдын ала таңдап, онымен бірге рәсімнің барысын келісіп алған дұрыс.

Беташардың өткізілу тәртібі

Әр өңірде кейбір ерекшеліктер болғанымен, беташардың негізгі кезеңдері бірдей.

1. Келінді ортаға шығару

Келіннің беті жұқа ақ желекпен (орамалмен) жабылады. Оны екі жағынан жеңгелері немесе абысындары қолтықтап, той ортасына алып шығады. Бұл сәтте қонақтар орындарынан тұрып, келінді қошеметпен қарсы алады.

2. Беташар жырының басталуы

Беташаршы домбырасын алып, жырды бастайды. Алдымен келінге арнап өсиет сөздер айтылады: жаңа шаңырақтағы орны, жарына деген адалдық, үлкенге құрмет туралы.

3. Туыстарға сәлем салу

Беташаршы күйеу жақтың туыстарын бір-бірлеп атайды: атасы, енесі, аталары, ағалары, жеңгелері, апалары және басқа да жақындар. Әр есім аталған сайын келін сол адамға қарай иіліп сәлем береді. Аталған туыс ортаға шығып, келінге көрімдік береді.

4. Бетті ашу

Жыр соңында беташаршы домбыраның мойнымен немесе арнайы таяқшамен келіннің желегін көтеріп, бетін ашады. Бұл – рәсімнің ең шарықтау шегі. Келіннің жүзін бірінші болып енесі көреді деген ырым бар, сондықтан енесі келінді бетінен сүйіп, құшағына алады.

5. Шашу шашу

Бет ашылған соң келіннің басынан шашу шашылады: кәмпит, құрт, тиын. Шашуды қонақтар, әсіресе балалар, ырым етіп тереді. Шашу – молшылық пен берекенің белгісі.

Көрімдік қанша беріледі?

Көрімдік – келіннің жүзін көргені үшін берілетін сыйлық. Бұрын мал, мата, әшекей бұйымдар берілсе, бүгінде көбіне ақша немесе сыйлық беріледі. Көрімдіктің нақты мөлшері белгіленбеген: ол туыстың жақындығына, мүмкіндігіне және өңір дәстүріне байланысты. Ең бастысы – ықыласпен берілуі. Көрімдікті беташаршыға табақшаға салып немесе келіннің қолына табыстауға болады.

Беташарды дұрыс өткізу үшін 5 кеңес

Қонақтарды беташарға қалай уақытында жинауға болады?

Беташардың сәнін келтіретін – туыстардың толық қатысуы. Олардың әрқайсысы жырда аталады, сондықтан ешкім кешікпеуі маңызды. Мұнда сапалы тойға шақыру көмекке келеді.

SHAQYRU24 онлайн шақыруларында той бағдарламасын, мекенжай картасын және нақты уақытты көрсетуге болады. Әр қонаққа есімімен жеке шақыру жіберіп, кімнің келетінін алдын ала біліп отырасыз – бұл беташаршыға тізім дайындауды да жеңілдетеді. Шақыруды телефоннан 5 минутта жасап, WhatsApp арқылы жібере аласыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Беташар қыз ұзатуда өтеді ме, үйлену тойында ма? Беташар күйеу жақта, яғни үйлену тойында өткізіледі. Қыз ұзату – қалыңдықтың төркінінде өтетін бөлек той.

Беташарды кім бастауы керек? Дәстүр бойынша беташаршы – жыршы немесе ақын. Қазір оны асаба да жүргізе алады.

Беташарда келін кімге бірінші сәлем береді? Әдетте ең алдымен ата-енесіне, одан кейін үлкен аталарға, ағайынға және жасына қарай басқа туыстарға сәлем береді.

Беташарсыз той өткізуге бола ма? Бұл – отбасының таңдауы. Дегенмен беташар қазақ тойының жүрегі саналады және келінді әулетке қабылдаудың ең әдемі жолы болып қала береді.

Қорытынды

Беташар – келін мен жаңа әулеттің арасын жалғайтын, құрмет пен ізгі ниетке толы дәстүр. Оны дұрыс ұйымдастыру үшін беташаршыны алдын ала таңдап, туыстардың тізімін дайындап, қонақтарды уақытында шақыру жеткілікті. Ал тойыңызға лайықты шақыру керек болса – SHAQYRU24 үйлену тойы шақыруларының үлгілерімен танысыңыз.